Cudowny świat muszli

Ślimaki to najbardziej popularna i najliczniejsza (około 90 000 gatunków) gromada mięczaków, a przy tym jedyna, która oprócz środowiska wodnego opanowała także środowisko lądowe. Ślimaki, zwane też brzuchonogami (łacińska nazwa tej gromady, Gastropoda, pochodzi od greckich słów oznaczających żołądek i nogę), jako pierwsze weszły na ląd i przystosowały się do życia w nowym środowisku. Skupię się jednak na ślimakach morskich, które w tej gromadzie stanowią ponad połowę gatunków - przeszło 60 000 - i najliczniej występują w rejonach wód przybrzeżnych, choć można je również spotkać w głębinach oceanów. Wszystkie mają wapienną muszlę, którą ślimak zaczyna wytwarzać już jako maleńka larwa. W miarę jak rośnie ciało zwierzęcia, jego muszla rozrasta się na zewnątrz, przybierając na ogół postać skręconej rurki lub spiralnie skręconej skorupki.

Kształt i barwa muszli ślimaka zależą w dużym stopniu od jego sposobu odżywiania się. Wśród ślimaków są gatunki żywiące się glonami, polujące na inne zwierzęta, padlinożerne, a nawet pasożyty. Rodzaj spożywanego pokarmu wpływa na sposób przystosowania się zwierzęcia do środowiska. To on decyduje, czy zwierzę ma takiego, a nie innego kształtu ząbki służące do rozdrabniania pokarmu, taki, a nie inny kształt ciała, takie, a nie inne ubarwienie, że chodzi, pływa lub jest przytwierdzone do podłoża na stałe.

Podobnie jest z tarką (radula) - narządem w postaci płytki pokrytej ząbkami w jamie gębowej, przeznaczonym do zdrapywania lub rozdrabniania pokarmu. Jej kształt i ustawienie zależą ściśle od rodzaju pożywienia. U ślimaków roślinożernych jest ona opatrzona wieloma tysiącami maleńkich ząbków, u drapieżnych zaś zęby są duże, sztyletowate, w liczbie paru setek lub paru dziesiątek. Niekiedy (stożki, świderki) nieliczne zęby tarki są podobne do miniharpuna połączonego z gruczołem jadowym, którego wydzielina zabija ofiarę. Jeszcze inne ślimaki, np. okrągłe, gładkie naszyjki (rodzina Naticidae), kwaśną wydzieliną gruczołów ślinowych wytrawiają kolisty otwór w muszli ofiary, zwykle małża, a następnie wyjadają jej ciało za pomocą tarki. Jeszcze inne, jak chociażby panamski gatunek Opeatostoma pseudodon (rodzina Buccinidae), o muszli udekorowanej brązowymi paseczkami, są wyposażone w odstający wyrostek-lewarek, który jest pomocny w otwieraniu muszli małża.

Noga ślimaka bywa spłaszczona lub klinowata, zależnie od trybu życia, i służy do pełzania, poruszania się skokami lub do wiercenia dziur w miękkim podłożu. Ślimaki żyjące na powierzchni skał, poddawane uderzeniom fal, mają nogę o szerokiej, płaskiej podeszwie (słuchotki, czareczki), natomiast żyjące na skałach położonych głęboko w morzu lub w osłoniętej zatoce są wyposażone w nogę bardziej lub mniej zredukowaną.

W toni wodnej trwa walka o przetrwanie. Każdy osobnik musi stawić czoła różnym niebezpieczeństwom i pokonać rywali. Całe życie zwierzęcia jest wypełnione ciągłymi zabiegami wokół utrzymania gatunku - zdobywaniem pokarmu, szukaniem osobnika o odmiennej płci, bronieniem się, ukrywaniem się przed nieprzyjacielem. Niektóre ślimaki (szponiatki, rozkolce) mają muszle wyposażone w długie kolce lub szponiaste wyrostki o obronnym charakterze, inne z kolei, jak żeberkowane piękne wręgi Harpa ventricosa czy H. major z rodziny Harpidae, w razie śmiertelnego zagrożenia posuwają się do ostateczności - ślimak szybko wsuwa się do swego domku, a ostry brzeg otworu muszli obcina tylną część jego nogi. Odciętą część pozostawia napastnikowi, zaś noga po tej samoamputacji regeneruje się i odrasta do poprzednich rozmiarów.

Jest jeszcze inna forma obrony - kamuflaż. W świecie przyrody umiejętność maskowania się bywa niekiedy sprawą życia lub śmierci. Może to być zmiana barwy ciała i idealne zlanie się z otoczeniem, aby nie być dostrzeżonym przez napastnika, lub też pokrywanie i umacnianie muszli najrozmaitszymi przyczepionymi do niej obiektami napotykanymi na dnie, dzięki czemu zwierzę wtapia się w tło. Klasycznym przykładem tego rodzaju kamuflażu są śmieciarki Xenophora calculifera i X. pallidula (rodzina Xenophoridae). Te niewielkie, ale bardzo aktywne ślimaki zamieszkujące wody tropikalne Indopacyfiku mają niespotykany u innych mięczaków zwyczaj - poruszają się po dnie, przyklejając do powierzchni swej stożkowatej muszli różne obce przedmioty napotkane po drodze, przede wszystkim puste małe muszelki, poza tym kamyki, kawałki gałązek korali, jamochłony, mszywioły, gąbki, a czasami także śmieci wyrzucone przez ludzi w morze, np. odłamki potłuczonych butelek.

Niekiedy są nimi tak gęsto pokryte od góry do dołu, że ważą 2-3-krotnie więcej niż bez tego balastu i wyglądają rzeczywiście jak kupka śmieci lub też swoiste muzeum pełne przeróżnych eksponatów. Śmieciarki najpierw oczyszczają na muszli miejsce, w którym ma być umiejscowiony przedmiot, a następnie, przez blisko 10 godzin, tkwią nieporuszenie w jednym miejscu, aż upragniony skarb zostanie mocno przytwierdzony do skorupy wydzieliną specjalnych gruczołów nożnych. Taki wapienny domek wygląda bardzo dekoracyjnie, zwłaszcza jeśli wybrane przedmioty zostaną ułóżone przez ślimaka w określony wzór (patrz zdjęcie obok). I tak jeden z wymienionych gatunków śmieciarek zbiera tylko same kamyczki, drugi zaś specjalizuje się w przyklejaniu do muszli, oprócz kawałków korali, również odwróconych połówek muszli jednego gatunku małży albo podłużnych skorupek pewnych ślimaków.

Płeć u ślimaków ulega zmianie u sporej liczby gatunków. Jedne gatunki są rozdzielnopłciowe, inne są obojnakami. Gatunki obojnakie mają gruczoł obojnaczy, który produkuje zarówno jaja, jak i plemniki. Ślimaki morskie składają ogromne ilości jaj w kokonach, pakietach lub taśmach. Później wylęgają się z nich pływające larwy, które z czasem przemieniają się w dorosłego osobnika.

IdĹş do gĂłry
Ustaw jako startową Dodaj do ulubionych Polska wersja English version Muszle.net.pl - strona główna